Thứ Hai, ngày 23 tháng 7 năm 2018        
     
 
   Tác phẩm
  Bản in |  Gửi email    Cập nhật ngày:  10/01/2017  
  CON GÀ TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN NAM BỘ  
  Có thể thấy rằng, con gà có một vị trí hết sức đặc biệt trong văn hóa dân gian Nam bộ. Người Nam bộ với bản chất thật thà, phóng khoáng, trọng tình nghĩa, thấy được nơi con vật này hội tụ nhiều đức tính đáng quý. Vì vậy, con gà ở trong Nam không chỉ là vật nuôi thông thường mà còn là một biểu tượng văn hóa cao đẹp.  
 
 



tranh gà.jpg


CON GÀ TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN NAM BỘ

 

NGUYỄN THANH THUẬN

 

            Gà là một trong những loài vật nuôi được thuần hóa từ lâu đời và rất phổ biến ở khắp nơi trên thế giới. Trong nhiều nền văn hóa, hình tượng con gà chiếm nhiều vị trí quan trọng, nhất là trong văn hóa dân gian. Ở phương Đông, gà là chi thứ 10 trong thập nhị hoa giáp, là biểu tượng của sự cát tường, may mắn. Ở Việt Nam, gà là giống vật rất gần gũi, gắn liền với những đức tính tốt đẹp của bậc quân tử như: văn - võ - dũng - nhân - tín. Nhân dân các tỉnh phía Bắc thích treo các tranh dân gian chủ đề con gà trong ngày Tết như Gà đại cát, Gà đàn… Ở Nam bộ, gà là một phần không thể thiếu trong nhiều lễ tục cũng như các hoạt động mang tính cộng đồng. Năm con gà sắp tới, bài viết này xin đề cập đến một vài hình tượng phổ biến của con gà trong văn hóa dân gian Nam bộ.

            Ngay từ thuở còn nằm nôi, trẻ con Nam bộ đã quen thuộc bên tai những câu hát đưa em, trong đó, con gà thường xuất hiện có khi là cách để dạy trẻ những nhận thức đơn giản về thế giới xung quanh, có khi gửi gắm trong ấy cả những triết lý về con người và cuốc sống:

Chiều chiều quạ nói với diều

Ở trong đám bắp có nhiều gà con.

hay:

Con rắn không chân đi năm rừng bảy rú

Con gà không vú nuôi đặng chín, mười con.

hoặc:

Khôn ngoan đối đáp người ngoài

Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau!

            …

 

Gà cũng là một đặc trưng bản địa gắn liền với trò chơi dân gian khá phổ biến được người dân Nam bộ rất yêu thích đó là trò đá gà. Các giai thoại dân gian Nam bộ xưa có nhắc tới một nhân vật mê đá gà nổi tiếng đến độ quên cả việc vào chầu vua, đó là Tả quân Lê Văn Duyệt. Vị Tả quân nổi tiếng này được cho là tác giả của sách Kinh kê - loại sách nói về kinh nghiệm nuôi gà chọi viết bằng chữ Nôm, theo thể lục bát mà giới chơi gà coi là sách gối đầu giường. Mở đầu sách có nhắc đến nguyên tác của bản này, tham khảo từ một quyển sách gà trước đó của Phạm Công:

Trời xuân nương ngọn đèn hoa, 
Thừa nhân xem thấy sách gà Phạm Công 

Dạy răn chẳng sót mảy lông, 

Từ đây mới hãn phép trong rất mầu…

(trích trong Báo Nông cổ mín đàm - 1902)

Nhiều vùng có truyền thống nuôi gà đá được truyền tụng trong dân gian như vùng Cao Lãnh - Đồng Tháp, nổi tiếng về huấn luyện gà đá và có nhiều giống gà hay, đến độ nhiều nơi biết tiếng với câu hát quen thuộc:

Gà nào hay bằng gà Cao Lãnh

Gái nào bảnh bằng gái Nha Mân.

            Nói về những lão làng trong nghề nuôi gà đá ở Cao Lãnh ngày xưa phải kể đến ông Hai Hiển (tức Hội đồng Lê Quang Hiển, sinh năm 1872). Ông có lập một trại gà lớn phía sau vườn nhà, thuê riêng một người làm công chuyên môn nuôi gà đá. Ở Nam kỳ thời đó, nhà ông Hai Hiển cũng là một trường gà danh tiếng. Khách sành điệu tới chơi, được ông đích thân hướng dẫn ra phía sau vườn để khoe những con gà nòi chiến, từng lâm trận và chiến thắng vẻ vang. Bên cạnh trường gà nổi tiếng trên, trong Nam còn có nhiều trường gà lớn ở các tỉnh như: trường gà Chợ Giữa Vĩnh Kim (chủ Trước), trường gà Bạc Liêu (Hội đồng Điếu), trường gà kinh xáng Xà No (Cần Thơ)...

            Bên cạnh ca dao, dân ca, con gà còn xuất hiện trong khá nhiều thành ngữ, tục ngữ cũng như lời ăn tiếng nói hàng ngày ở Nam bộ. Chẳng hạn để chỉ việc hai người nói những chuyện không hạp, hay không ăn nhậu gì với nhau thường có câu ông nói gà bà nói vịt. Làm việc gì mà rối rắm, quýnh quáng hết lên thì có câu như gà mắc tóc hoặc như gà mắc dây thun. Để người ngoài vào làm tổn hại tới gia đình, cộng đồng, đất nước thì có câu cõng rắn cắn gà nhà. Trai gái lang chạ với nhau thì bị kêu mèo mả gà đồng. Gái mại dâm bị gọi gà móng đỏ. Chữ viết xấu quá thì bị chê viết chữ như gà bới. Một quyết định được đưa ra vội vàng thì bị hù bút sa gà chết. Để khen ngợi lòng hiếu khách của chủ nhà thì có câu khách tới nhà không gà thì vịt

            Trong các lễ tục cúng kiếng, gà luộc (thường chỉ sử dụng gà trống, nếu là gà mái thì thường chặt miếng chứ không để nguyên con khi cúng) trở thành một thứ lễ vật quan trọng không thể thiếu để dâng cúng thần thánh, tổ tiên, bởi người xưa quan niệm con gà trống với dáng vẻ oai phong, tập trung nhiều đức tính tốt đẹp hơn hẳn các loại gia cầm khác. Các lễ cúng sử dụng gà làm vật tế thường thấy ở Nam bộ như lễ cúng mùng 3 Tết, lễ tế tại đình làng, lễ giỗ trong gia đình, cúng đầy tháng cho trẻ, cúng tổ nghề... Con gà sử dụng trong các lệ cúng này được chọn lựa rất kỹ, để đảm bảo sự thanh khiết khi dâng cúng, không phải gà nào cúng cũng được mà phải chọn sao cho con gà thật khỏe mạnh, không bị khuyết tật, có mồng thẳng đứng, phải là loại gà tơ chưa đạp mái. Trọng lượng gà phải vừa phải, không quá nhỏ tạo cảm giác thiếu tôn nghiêm mà cũng không quá lớn, để khi bày lên bàn thờ được cân đối, đẹp mắt. Thường thì người ta chọn mua gà cúng cỡ 1,2  - 1,4kg là vừa. Gà mua về phải cắt dây trói chân, thả vô lồng vài tiếng để gà đi lại được thoải mái, không bị tụ máu ở chân rồi mới cắt tiết. Việc cắt tiết gà cũng nhiều công phu như: trước tiên nhổ lông ở dưới tai gà, dùng dao sắt cắt một nhát (không cắt quá sâu đứt cả cổ gà, ra ít tiết sẽ bị thâm đen) hứng tiết vào chén cho thêm một chút nước cho xốp. Khi cắt tiết không cầm quá chặt ở phần đầu làm tụ máu, đầu gà bị đen... Gà cúng phải để nguyên con với tư thế cổ vươn cao, hai cánh xòe ra hoặc bắt chéo, đôi chân cài vào trong bụng cho gọn. Để thể hiện sự tôn kính khi cúng, các bộ phận của gà từ bộ đồ lòng, miếng tiết, chân gà… sau khi luộc chín được vớt ra và sắp xếp toàn bộ lên chung với con gà đã chéo cánh, chứng tỏ vật tế còn nguyên vẹn, không bị mất mát, cũng như tấm lòng thành của người dâng lễ. Đặc biệt, vào ngày Tết, sau khi cúng xong thì cặp chân gà rất được gia chủ quan tâm bởi theo quan niệm dân gian, nhìn biểu hiện của cặp chân gà sau khi cúng sẽ đón biết được vận hạn trong năm và do vậy mới có tục bói chân gà đầu năm rất phổ biến ngày xưa. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức hoàn thành vào đời Gia Long (1802 - 1820), trong mục Phong tục chí có nhắc đến tục dùng xương gà để xem bói, chứng tỏ tục này đã có từ lâu đời ở Nam bộ.     

            Trong ẩm thực, các món ăn dân dã được chế biến từ gà khá phong phú, từ những món ăn mang đậm dấu ấn thời khai hoang như gà nướng đất, gà nướng mọi… cho đến các món ăn thường ngày được chế biến khá cầu kỳ như cháo gà, gỏi gà với bắp chuối, gà xé phay… Đám tiệc trong Nam, bà con lối xóm tới tiếp giúp nhau ban đêm thường được đãi món cháo gà với thịt gà xé phay (xé bằng tay chứ không dùng dao chặt). Dân nhậu cũng chuộng món cháo gà, vừa ngon, vừa no lại bổ dưỡng. Người Hoa thì có thêm món gà quay các kiểu chan với nước sốt hoặc một món ăn nổi tiếng bổ dưỡng và cũng khá cầu kỳ đó là món gà tiềm thuốc Bắc với đỉnh cao là gà ác tiềm rất được ưa chuộng, thường dùng tẩm bổ cho người bệnh mới mạnh, người già cả, phụ nữ mang thai… 

            Có thể thấy rằng, con gà có một vị trí hết sức đặc biệt trong văn hóa dân gian Nam bộ. Người Nam bộ với bản chất thật thà, phóng khoáng, trọng tình nghĩa, thấy được nơi con vật này hội tụ nhiều đức tính đáng quý. Vì vậy, con gà ở trong Nam không chỉ là vật nuôi thông thường mà còn là một biểu tượng văn hóa cao đẹp.

 

                                                                                                                                                                    N.T.T 
 
     
  Nguyễn Thanh Thuận ( Hội Liên hiệp VHNT Đồng Tháp)  
  Về đầu trang 

Ý kiến bạn đọc
 Gửi ý kiến 

Cùng tác giả
 


Các bản tin Khác

 Bài mới cập nhật







  • SÓNG (13/07/2018)














  •  Shop văn nghệ

     Nỗi nhớ thời gian (27/10/2014)  


     Người cận vệ- (12/08/2014)  


     Tuyển tập kịch ngắn (20/03/2014)  


     Hoa dồng (20/03/2014)  


     
     Tìm tác giả
     
     
         
     



     
     
       
       
         
    Hội thành viên
         
     
    Đăng ký nhận bản tin
      
     
     

     
    Múa |  Điện ảnh |  Văn nghệ thiếu nhi |  Văn nghệ trẻ |  Quê hương-Đất nước-Con người |  Văn nghệ nước ngoài |  Tác giả-Tác phẩm |  Bạn đọc |  Vui-Phê bình |  Shop văn nghệ |