Thứ Tư, ngày 3 tháng 6 năm 2020        
     
 
   Tác phẩm
  Bản in |  Gửi email    Cập nhật ngày:  20/02/2020  
  GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN NGHỆ DÂN GIAN VỀ CHUỘT  
  Chuột là con vật đứng đầu trong 12 con giáp và là một trong vài con vật chủ yếu là gây hại trong thập nhị hoa giáp, song gần gũi với đời sống con người một cách kỳ lạ. Điều đó thể hiện rõ nhất trong văn hóa dân gian, nhất là trong kho tàng văn nghệ dân gian. Bài viết này không nhằm kể ra tất cả những tác phẩm văn nghệ dân gian có hình tượng con chuột mà chủ yếu nêu lên ít nhiều giá trị nhân văn của một số tác phẩm tiêu biểu.  
 
 

GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM

VĂN NGHỆ DÂN GIAN VỀ CHUỘT

 

LÊ DÂN

 

Chuột là con vật đứng đầu trong 12 con giáp và là một trong vài con vật chủ yếu là gây hại trong thập nhị hoa giáp, song gần gũi với đời sống con người một cách kỳ lạ. Điều đó thể hiện rõ nhất trong văn hóa dân gian, nhất là trong kho tàng văn nghệ dân gian. Bài viết này không nhằm kể ra tất cả những tác phẩm văn nghệ dân gian có hình tượng con chuột mà chủ yếu nêu lên ít nhiều giá trị nhân văn của một số tác phẩm tiêu biểu.

Trước hết, chắc chắn phải nói đến bức tranh dân gian nổi tiếng của làng tranh Đông Hồ: Đám cưới chuột (còn có tên là Trạng Chuột vinh quy). Đã có nhiều bài nghiên cứu, giới thiệu, đặc tả…về bức tranh này, kể cả việc làm mới khi đưa nó vào âm nhạc bằng ca khúc Đám cưới chuột của nhóm nhạc rock Gạt tàn đầy. Giá trị nhân văn, ý nghĩa thời sự và chức năng dự báo của bức tranh toát lên trong ý tưởng sâu xa, bằng cái nhìn châm biếm sâu cay của nghệ nhân dân gian làng Đông Hồ. Đó là căn bệnh tham ô, nhũng nhiễu, tệ hối lộ, đút lót… dường như tồn tại song hành với xã hội loài người từ cổ chí kim. Ít hay nhiều, nhẹ nhàng hay dữ dội là tùy thuộc vào khí quyển văn hóa - tinh thần - tâm lý thời đại cũng như vượng khí và thể chế tốt đẹp trong tay nhà cầm quyền. Một chế độ mục ruỗng, thối nát, ắt căn bệnh trên bùng phát, hoành hành, tàn phá, có thể khiến chế độ ấy diệt vong và ngược lại.

Trong bối cảnh nhân dân đang cùng với Đảng và Nhà nước, từng phút, từng giờ phát hiện, triệt phá các ổ tham nhũng, hối lộ gây đại họa cho đất nước, ngày xuân, thưởng thức tuyệt tác Đám cưới chuột, chắc chắc tiếp tục mang lại cho chúng ta một liệu pháp tinh thần sâu xa, thấm đẫm nhân văn.

Trong văn chương dân gian, có khá nhiều thành ngữ, tục ngữ, ca dao, truyện dân gian… mang hình tượng, hình ảnh con chuột và thường với nét nghĩa tiêu cực, phản diện, kiểu: chuột đội vỏ trứng; lù rù như chuột chù phải khói… Trong bài viết này, xin chọn nêu những ví dụ với nét nghĩa có vẻ tích cực, chính diện hơn (hay ít nhất là trung tính) về chuột từ các lĩnh vực văn chương dân gian nói trên như là một sự chiêu tuyết cho linh vật đứng đầu 12 con giáp này. Ở đấy, ánh lên một khía cạnh giá trị nhân văn khác, cũng rất đẹp và giàu khơi gợi.

Đó là bài ca dao: Chuột kêu chút chít trong rương/ Anh đi cho khéo đụng giường mẹ hay. Bài ca dao là một cuộc hẹn hò vụng trộm nhưng mãnh liệt của đôi trai gái. Đây chắc chắn là một vùng quê nghèo khó: nhà chật chội; chuột nhắt hoành hành… và cả quan niệm nam nữ thụ thụ bất thân đang đè nặng lên từng mái ấm gia đình. Vượt lên tất cả, đôi trai gái vẫn quyết đến với nhau, nhất là phải vượt qua cái cửa ải: mẹ nằm canh giữ phía ngoài. Ta nghe như trong bài ca dao đang thầm vọng lên lời nhắc nhủ của cô gái, rằng: chàng hãy lợi dụng tiếng chút chít kia của bầy chuột để đánh lạc hướng mẹ mà lọt qua cửa ải một cách khéo léo. Điều cốt yếu là đừng dại dột đụng vào cái giường mẹ đang nằm, còn tiếng chân xao xác của chàng thì đã có tiếng chuột ngụy trang giùm rồi. Hãy tự tin và mạnh dạn lên! Một tình yêu vô cùng mãnh liệt! Bất chấp mọi ngăn cản, cực nhọc, đôi trai gái vẫn quyết đến với nhau. Hình ảnh con chuột với tiếng kêu chút chít ở trong bài ca dao đã tạo nên sức khơi gợi và cuốn hút đến kỳ lạ. Ý nghĩa nhân văn của bài ca dao là ở đó.

Sắc nanh, chuột dễ cắn cổ mèo là một thành ngữ hiếm hoi có sắc thái tích cực về hình ảnh con chuột. Chuột thì bao giờ cũng là nạn nhân của mèo. Bức tranh dân gian Đám cưới chuột nói ở trên là một ví dụ tiêu biểu. Tuy nhiên, ở câu thành ngữ này thì hoàn toàn khác: mèo trở thành nạn nhân của chuột! Chuột ở đây là kẻ mạnh, có thể cắn cổ mèo đến chết. Bởi chuột có nanh sắc - một vũ khí lợi hại. Vũ khí ấy cùng với việc biết chọn thời cơ thì dù nhỏ bé và luôn bị mèo truy sát, chuột vẫn có thể thay đổi tình thế: dễ cắn cổ mèo. Triết lý nhân sinh của thành ngữ này là: trong vũ trụ này không có gì là nhất thành bất biến, một kẻ yếu, nếu biết tận dụng lợi thế, sở trường của mình và biết chọn đúng thời cơ là có thể thắng được kẻ mạnh.

Chuột chù rúc, nhà phát tài/ Chuột cống rúc, nhà có việc là một câu tục ngữ khá thông dụng trong nông thôn Việt Nam. Gạt bỏ sắc thái mê tín dị đoan, câu tục ngữ ít nhiều ghi nhận kinh nghiệm tích lũy của người dân về cuộc sống, về sự sung túc, về những biến cố xảy ra… trong suốt tiến trình khai phá, lao động, phát triển của mình. Điều đặc biệt là hình ảnh con chuột trong câu tục ngữ này hàm chứa ý nghĩa tích cực, đó là một điềm báo có thực, hướng con người tin theo, làm theo. Trong hệ thống tục ngữ dân gian nói chung, tục ngữ tiếng Việt nói riêng, bài học kinh nghiệm được đúc rút từ chính thực tiễn cuộc sống, truyền qua nhiều thế hệ và từng bước được kiểm định để có thể trở thành một châm ngôn hay một chân lý nào đó, khiến con người luôn tin tưởng, vận dụng, có khi như một tín ngưỡng. Hình ảnh chuột chù hôi hám, chuột cống chui rúc, giờ đây trở thành một yếu tố mang tính tiên tri, há chẳng phải là một sự tôn vinh của các tác gia dân gian đối với con vật vốn được coi là xấu xa, bẩn thỉu, cần xa lánh? Nhìn dưới góc độ ấy, ta thấy, nhân dân ta vốn luôn nhân ái, khách quan, công bằng: không bao giờ cực đoan, phủ nhận sạch trơn bất cứ một điều gì mà luôn có cách nhìn nhận, đánh giá sự vật, hiện tượng đúng như nó vốn có. Bài học nhân sinh thấm đẫm tính thời sự ấy, mãi mãi tỏa chiết trong các mối quan hệ và ứng xử của mỗi chúng ta mọi lúc, mọi nơi.

Không phải vô cớ mà người Á Đông chọn chuột vào danh sách 12 con giáp, trong lúc nhiều con vật hoặc là gần gũi, hiền lành như vịt, ngan, ngỗng, bò… hoặc là to lớn, oai phong như voi, sư tử, tê giác, cá sấu… lại bị khước từ. Hơn thế, chuột còn là một linh vật đứng đầu bảng cũng như khai mở cho một lục thập hoa giáp với cái tên: năm Giáp Tý. Điều dễ thấy nhất có lẽ nằm ở chỗ, dù là con vật chủ yếu gây hại cho con người, song chuột lại rất gần gũi với đời sống của họ. Có thể nói, chuột xuất hiện từ nhà đến đồng, từ chái bếp vào buồng ngủ, từ chạn nước lên bàn thờ, từ bàn học qua tủ áo… Đâu đâu, con người cũng gặp chuột, đụng phải chuột. Vì vậy, dù căm ghét chuột, tìm cách tiêu diệt chuột, cuối cùng, con người cũng phải sống chung với chuột như một định mệnh siêu phàm. Vả chăng, trên tiến trình đấu tranh với cái xấu, cái ác, con người cần phải biết sống chung với nó và luôn nhìn nhận nó bằng con mắt trung thực, khách quan nhất.

Giá trị nhân văn sâu sắc của hình tượng, hình ảnh con chuột trong văn chương nói chung, văn nghệ dân gian nói riêng một phần nằm ở điều này…

 

Chờ năm Canh Tý - 2020

L.D
 
     
  Thai Sắc ( Hội VHNT Đồng Tháp)  
  Về đầu trang 

Ý kiến bạn đọc
 Gửi ý kiến 

Cùng tác giả
 


Các bản tin Khác

 Bài mới cập nhật





















  •  Shop văn nghệ

     Nỗi nhớ thời gian (27/10/2014)  


     Người cận vệ- (12/08/2014)  


     Tuyển tập kịch ngắn (20/03/2014)  


     Hoa dồng (20/03/2014)  


     
     Tìm tác giả
     
     
         
     



     
     
       
       
         
    Hội thành viên
         
     
    Đăng ký nhận bản tin
      
     
     

     
    Múa |  Điện ảnh |  Văn nghệ thiếu nhi |  Văn nghệ trẻ |  Quê hương-Đất nước-Con người |  Văn nghệ nước ngoài |  Tác giả-Tác phẩm |  Bạn đọc |  Vui-Phê bình |  Shop văn nghệ |